AGENDA

♦ 3-10-2021 ♦
Open dag Kop van Malden

♦ 5-7-2021 ♦
Café Vitaal Platteland

♦ 1 – 3 – 8 – 10 juni ♦
Symposium Bodem Breed, deze keer op een digitaal platform. https://bodembreedsymposium.nl/

♦ 27 mei 2021 ♦
Wat? Water! Online symposium over de rol van erfgoed bij duurzame oplossingen voor waterproblemen. Opgeven: kastelen.nl/watwater2021.

♦ 12 januari 2021 ♦
14:00-16:00 uur: Community of practice-bijeenkomst voor ondertekenaars van Manifest Klimaatrobuuste Landgoederen.
Voor het verslag, zie hier.

♦ 25-11-2020 ♦
Presentatie van de maatschappelijke bodemagenda 2020-2030 op het Festival Follow UP, met een workshop over het Landgoedmodel van twee Soil4U experts!

♦ 18-11-2020 ♦
Start Nationale Landgoederen Boomplantactie.

NIEUWS

‘Zombiegrond’, noemde hoogleraar dierecologie Henk Siepel de landbouwgrond in Nederland, een paar jaar geleden. Dat liet melkveehouder Pieter Brouwer uit Tonden niet op zich zitten: onderzoek moest er komen! Dat kwam er, in een voorbeeldige samenwerking van Siepel, Natuurmonumenten, het Louis Bolkinstituut en tien melkveehouders waaronder Brouwer, die percelen ter beschikking stelden. Het onderzoek, ‘Bodemleven in de toplaag’ focust op de aanwezigheid van springstaarten en mijten in landbouwgrasland enerzijds, in natuurlijk beheerd grasland op voormalige landbouwgrond anderzijds. Het bevat enkele verrassende conclusies – zoals het feit dat de verschillen op de onderzochte thema’s niet zo groot zijn – en nuttige aanbevelingen. Het is hoopvol te zien dat boeren, boswachters en wetenschappers elkaar niet naar het leven hoeven te staan, en samen op zoek gaan naar door feiten ondersteunde handelingsperspectieven voor de landbouw in Nederland.

Oktober j.l. bezocht het ministerie van LNV landgoed Grootstal, waar de fine fleur van Nederlands pioniers van regeneratief boeren uit de doeken deed wat dat nu precies is. Het heeft alles te maken, vertelden zij de geïnteresseerde regeringsvertegenwoordigers, met bodemverrijking en met winst die niet alleen ecologisch maar ook sociaal en economisch is. Op Grootstal laten Anne van Leeuwen en Ricardo Cano Mateo een dergelijke boerderij groeien met onder andere kipmobielen, een no-dig groentetuin en permacultuurprincipes. De praktijk van regeneratief boeren groeit en is niet meer weg te denken uit het agrarische landschap van de toekomst. Lees meer

Particuliere grondbezitters en boeren in Noord-Brabant  investeren samen in nieuwe natuur. Begin oktober spraken de voorzitters van BPG Vereniging landelijk Brabant en de Zuidelijke Land- en Tuinbouw Organisatie ZLTO de intentie uit gezamenlijk te zorgen voor 4000 hectare nieuwe natuur in Noord-Brabant. De organisaties willen aanjager zijn, de particuliere grondeigenaren zullen het moeten doen; daarom roepen de voorzitters de leden van hun vereniging op ‘ambities te ontwikkelen én kenbaar te maken, zodat we samen ons Brabantse buitengebied kunnen behouden en versterken.’ Het Groen Ontwikkelfonds Brabant is blij met de intentieverklaring en wil liefst vandaag beginnen met de uitvoering. Lees meer.

Op 3 oktober ging collectief de Kop van Malden van start op landgoed Grootstal. Negen agrarische bedrijfjes tussen Nijmegen en Malden bundelen hun krachten op basis van niet alleen geografische, maar ook inhoudelijke nabijheid: de liefde voor bodemleven en biodiversiteit. Maar liefst twee wethouders, uit Heumen en Nijmegen, betuigden hun steun aan het initiatief; er waren rondleidingen, lezingen, een presentatie van de nieuwe, 43 km lange fietsroute ‘Eetbaar Nijmegen’ waarop onderweg via QR-codes de verhalen achter ‘eetbare landschappen’ te horen zijn, en niet te vergeten een proeverij van kastanje-ijs. Spoiler: lekker! Meer info hier.

Het meerjarig gebiedsproces op landgoed Vilsteren is in september 2021 succesvol afgerond. Het landgoed heeft in samenwerking met de pachtboeren en vele andere gebiedspartijen grote stappen gezet naar een duurzame, natuurinclusieve landbouw. Betaling voor ecodiensten, een revolutionair nieuw pachtcontract, een voedselbos – dit en nog veel meer vindt u in de eindrapportage en in de verkorte publieksversie daarvan. Landgoed Vilsteren is ondertussen hard bezig met vervolgstappen, op weg naar een ecologisch, sociaaleconomisch en cultuurhistorisch verantwoorde toekomst.

Landgoed Het Lankheet is genomineerd voor het Zonnetje, de jaarlijkse prijs van het nationale Deltaprogramma voor waterprojecten die Nederland weerbaar maken tegen de klimaatcrisis met zijn overstromingen en droogte. Het Lankheet verdiende de nominatie met een samenhangend geheel van watermaatregelen die het landgoed klimaatrobuust maken, de bodem verbeteren en uitstraling hebben naar de wijde omgeving. Hier vindt u een filmpje dat menig grondeigenaar en -beheerder zal doen watertanden. Nog meer informatie: Het landschap van Het Lankheet.

Landgoed Bingerden heeft een melktap! Astrid en Wilbert van der Cruijsen van biologische boerderij de Klaver op het landgoed besloten in augustus hun heerlijke, kruidige melk direct aan de consument aan te bieden en openden een melktap waar men dagelijks van 8:00 – 21:00 uur terecht kan. Vanaf dag één is de animo groot. ‘Het is echt een verschil met wat je in de supermarkt koopt,’ zei een klant, ‘ik vind deze melk lekkerder dan wijn!’ De band met consumenten groeit snel, ze blijven terugkomen en sommigen schrijven zich ook in voor de vleespakketten die de bioboer een paar keer per jaar aanbiedt. Zo helpen de producten elkaar vooruit, en is het landgoed weer een stap verder in de richting van een lokaal gegronde, gezonde voedselproductie. www.deklaver.com.

De Samen voor Grond-estafette – zie ook hieronder – dendert voort: na 21 ouders in maart en 21 grootouders in juni vroegen op 21 september, de eerste herfstdag, 21 jonge boeren en boerinnen aandacht van politiek en bedrijfsleven. Inmiddels tekende al 340 organisaties, een aantal politici en drieduizend burgers het “Samen voor Grond” Manifest, dat pleit voor een toekomst met een vitale bodem, biodiversiteit en gezond voedsel. In oktober richt de organisatie de pijlen op politiek Den Haag, en op 21 december, als de winter begint, volgt een afrondende actie. Hier een inspirerend filmpje.

Meer Bomen Nu begon 13 jaar geleden met het uitspitten van ongewenste zaailingen van bomen en struiken, om die te herplanten waar ze wél welkom waren. ‘Leuk om te doen, we laten mooier bos achter en leveren een bijdrage aan biodiversiteit en CO2 opslag’, staat op de site meerbomen.nu. In 2020 raakte de actie via een partnerschap met Urgenda in een stroomversnelling; binnen 3 weken kregen 50.000 zaailingen een plek bij boeren van Caring Farmers. Meer Bomen Nu werkt inmiddels samen met tientallen gemeenten, andere groene clubs en professionals die advies geven over de juiste planten, oogst- en plantmethodes. Zaailingen die niet meteen geherhuisvest kunnen worden, worden ‘ingekuild’ in zogenaamde bomenhubs: dicht op elkaar met de wortels onder de grond. Maar veel kans om te luieren krijgen ze niet: een oproep in juli 2021 voor een nieuwe ronde herplantingen bracht in 4 dagen tijd aanvragen voor 1 miljoen zaailingen. Aanvragen is daarom tijdelijk niet mogelijk. Wel kunnen terreinbeheerders hun landgoederen, natuurgebieden, parken en tuinen aanmelden als oogstlocaties. Er is een voorkeur voor soorten die bijdragen aan de biodiversiteit. Dus als een bepaalde soort uw terrein overheerst, of uw bos door nalatig onderhoud dichtgroeit of er gewoon veel zaailingen zijn: meldt u aan op meerbomen.nu.

Samen voor Grond, een samenscholing van 221! organisaties (waaronder natuurlijk Soil4U, Urgenda, Aardpeer, Decade of Action, Caring Farmers, Climate Cleanup, Wij.land, Herenboeren, Jonge Klimaatbeweging, Grootouders voor het Klimaat) die ijveren voor een gezonde bodem, organiseerde op Boerderij Bodemzicht op de langste dag een van haar creatieve seizoensmanifestaties: 21 grootouders en 21 kleinkinderen luidden op 21 juni de noodklok over een bodem die ons niet langer kan onderhouden als we op de gangbare voet doorgaan. Het Manifest Samen voor Grond werd op 21 maart al aangeboden aan alle kamerfracties, op 1 juli krijgen politieke landbouwleiders bezoek van de grootouders – waaronder Herman Wijffels, voormalig SER-voorzitter – die hen vragen om ondersteuning. De boodschap aan de overheid: maak beleid dat zorgt voor betaalbare toegang tot grond voor boeren en voedselgemeenschappen, nu en in de toekomst; een beleid dat intensivering en schaalvergroting onnodig maakt.

In tijdschrift De Landeigenaar van juni 2021 bewijst Soil4U een echt praktijkplatform te zijn geworden. In een artikel over het landgoedmodel als proeftuin voor gebiedsgericht en duurzaam werken zetten we 10 instrumenten in de vitrine, ontwikkeld door en met Soil4U. Met deze instrumenten – deels permanent in ontwikkeling – kunnen landeigenaren aan de slag die zich willen inzetten voor de transities in het buitengebied die nodig zijn geworden door onder andere de klimaatcrisis en de toenemende agrarische problematiek. We noemen er hier een paar: het toekomstbestendige pachtcontracht; het voedsellandschap; en de betaling van ecosysteemdiensten aan boeren. Lees hier het volledige artikel. Lukt het niet de 10 instrumenten te bekijken via de QR-code in het artikel, dan kan dat ook hier.

Financiële beloning voor agrarische duurzaamheidsprestaties is een nieuw instrument om kringlooplandbouw dichterbij te brengen. Landgoed Vilsteren pioniert ermee, en op 9 juni jl. kregen boeren op en rondom Vilsteren deze prestatiebeloning voor het eerst, uit handen van landbouwgedeputeerde Gert Harm ten Bolscher. In tijdschrift Vee en Gewas zegt Daan Heurkens van adviesbureau Boerenverstand dat het experiment begeleidt: “Waar de boer eerst voornamelijk gestimuleerd en beloond werd om ons van goedkoop voedsel te voorzien, vragen we tegenwoordig ook resultaat op de duurzaamheidsdoelen.” Men werkt met een set kritische prestatie-indicatoren (kpi’s) waaruit boeren zelf kunnen kiezen, wat hen ruimte geeft. Al naar gelang bedrijf en omstandigheden kan een boer zich richten op bijvoorbeeld minder stikstof, minder CO2-uitstoot, op bodemleven, schoon water en biodiversiteit. Of op alles tegelijk, natuurlijk.
Vilsteren is hiermee een van de proefgebieden voor het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, dat eind 2021 een complete lijst kpi’s wil presenteren.

Op het Bodem Breed Symposium bespreken professionals en andere geïnteresseerden jaarlijks hun inzichten en bevindingen met betrekking tot de bodem, leggen ze nieuwe en verstevigen oude contacten. Dit jaar vindt het om de bekende reden plaats op een digitaal platform, begin juni (zie agenda). Bodembiologie, waterbeheer, meten van bodemkwaliteit, geothermie, warmte-koude opslag, verontreiniging, stad en platteland, gebiedsbenadering – de bodem wordt werkelijk vanuit alle invalshoeken benaderd. Men kan volgens eigen behoefte door het programma slalommen, videobellen en chatten met andere deelnemers, sprekers en sessieleiders, en als organisatie een eigen kraam beheren. Voor aanmelden, kosten, programma en installeren van eigen kraam: www.bodembreedsymposium.nl

Water is het thema van van de Dag van het Kasteel (24 mei) en dat is niet toevallig. In 2018, de eerste van drie droge zomers, meldde 80% van landgoed- en kasteeleigenaren droogteschade aan bos, park of tuin. Rododendrons lieten massaal het hoofd hangen, buxushagen verdorden en ook landbouwgronden leden onder watergebrek. Voorlopige conclusie van momenteel lopend onderzoek luidt: ‘Het groene erfgoed in ons land staat er relatief slecht voor.’ De droge golf heet het essay dat journalist Mattijs Smit voor deze themadag schreef. Hij noemt 3 problemen: water valt steeds minder verspreid door het jaar, we voeren het te snel af en onttrekken teveel grondwater. Er zijn mooie plaatselijke initiatieven – zie daarvoor bijvoorbeeld het kort-maar-krachtige filmpje over water op landgoed Vilsteren – maar de ruimtelijke ordening van Nederland is te versnipperd om de droogte werkelijk het hoofd te kunnen bieden. Oplossingen? Natuur, landbouw en wonen moeten meer in hun samenhang worden gezien en beheerd – net als van oudsher op landgoederen. Een nationaal milieu- en klimaatbeleid zou plaatselijke initiatieven moeten verbinden en ondersteunen. De landbouw moet het streven naar maximale opbrengsten loslaten. En landgoedeigenaren zouden er goed aan doen te innoveren, want klimaatverandering gaat niet verdwijnen. Lees meer op https://dagvanhetkasteel.nl/, luister en praat mee op het symposium Wat? Water! op 27 mei.

Klimaatkansen voor landgoederen, een lezenswaardig artikel van historisch geograaf Hans Renes in het aprilnummer van tijdschrift Het Buiten, constateert dat erfgoedbeheer al een tijdje niet meer louter conserveren van een verleden is. Met name in de opgaven die voortvloeien uit klimaatverandering kunnen landgoederen een actieve bijdrage leveren op verschillende thema’s. Daarbij komen oude beheervormen soms goed van pas, zoals een aan de lokale situatie aangepast systeem dat water zowel kan vasthouden als kwijtraken. Of zoals bomenlanen, hakhout in loofbossen en zorg voor het landschap. ‘Particulieren en grote terreinbeheerders hebben de laatste jaren op hun landgoederen grote stappen gezet,’ schrijft Renes. Het volledige artikel leest u hier.

De Transitiecoalitie Voedsel is een samenwerkingsverband van Nederlandse koplopers in de wereld van landbouw, voedsel, natuur en gezondheid. Soil4U heeft zich daar, samen met de FPG, bij aangesloten. De coalitie werkt aan nieuwe oplossingen voor het huidige landbouw- en voedselsysteem dat ecologisch, sociaal en economisch steeds meer vastloopt. De situatie is urgent en het spel groener spelen is niet de oplossing. Meer weten? Kijk op https://transitiecoalitievoedsel.nl.

De Bossenstrategie die demissionair minister Schouten eind 2020 onthulde is goed nieuws: als onderdeel van het klimaatakkoord gaan rijk en provincies in 10 jaar 10% bos bijplanten. 150 Miljoen nieuwe bomen, op weg naar in totaal 400.00 ha Nederlands bos. Hard nodig, want na Malta en IJsland bungelen we in Europa qua bos op de derde plaats van onder. Maar Zembla, van nature wantrouwig onderzoeksprogramma, vertrouwde het niet helemaal en ging op onderzoek. Het ontdekte dat een deel van het nieuwe bos al ‘bestond’ als beloofde maar nog niet gerealiseerde compensatienatuur. Zembla maakte ook een rekensommetje: de benodigde aankoop van 37.000 ha grond voor nieuw bos kost, tegen het gangbare tarief van € 80.000 per hectare, 3 miljard Euro. Soil4U brengt bij de toekomstige minister graag onder de aandacht dat het Manifest Klimaatrobuuste Landgoederen, ondertekend door 140 particuliere grondeigenaren (samen goed voor 150.000 ha), de intentie uitspreekt om, gefaciliteerd door de overheid, op landgoederen bos aan te planten. Scheelt toch al gauw een paar Euro.

Bezoek van minister Schouten op landgoed Vilsteren! “Wat Soil4U al een hele tijd wilde, viel ineens op mijn dak,” vertelt Liesbeth Cremers. “Op 15 maart kwam minister Carola Schouten langs. Een verkiezingsidee van de ChristenUnie, om de regio in staat te stellen de minister een boodschap mee te geven voor Den Haag. Het was een hartverwarmende ervaring! Aan de hand van een powerpoint en ons Manifest Klimaatbewuste Landgoederen heb ik over al onze belangrijke, actuele programmapunten kunnen vertellen: gebiedsgericht werken, de rol van landgoederen in de transitie van het buitengebied, betaalde ecodiensten als onderdeel van het boereninkomen. Onze ideeën leken in goede aarde te vallen. De minister had veel aandacht voor de inzet van landgoedeigenaren en -boeren bij gebiedsgericht werken en circulaire landbouw. Het Manifest nam ze graag mee naar Den Haag. Ze bleef bijna 2 uur, dubbel zo lang als aangekondigd, plantte ook nog twee ‘bomen van hoop’ en wil in de zomer hier langs komen fietsen om te zien hoe het met ze gaat.”Of de geplante zaadjes na de verkiezingen zullen uitgroeien tot een bloeiend bos moeten we natuurlijk afwachten. “Ze kon nu geen toezeggingen doen,” zegt Liesbeth Cremers, “maar ze staat zeker open voor verder contact.” Niet onbelangrijk: ook de aanwezige voorzitter van het programma Ruimte voor Vecht en de CU-vertegenwoordiger van Provinciale Staten betoonden zich gecharmeerd van het Soil4U gedachtengoed, en 2 lokale radio- en tv-zenders willen over de materie meer items gaan maken. Heel bemoedigend, want hoe meer rumoer in de regio, hoe meer het rijk de oren moet spitsen. Kijk hier naar een filmpje over het bezoek.

Aan de slag met het Landgoedmodel! luidt de titel van een brochure die de FPG onlangs uitbracht. We lezen over het al eeuwenoude maar juist nu ook hyperactuele landgoedmodel, over de praktische en verbindende kanten ervan, over de bijdragen die het kan leveren aan duurzaamheid en landschappelijke schoonheid zonder rentabiliteit uit het oog te verliezen – dat alles helder en uitnodigend verwoord. Een aanrader, niet alleen voor particuliere grondbezitters, maar juist ook voor iedereen die in de weer is met gebiedsopgaven in het kader van de nieuwe Omgevingswet en de Sustainable Development Goals van de VN.

De prijsuitreiking van de Gelderse Prijs voor Ruimtelijke Kwaliteit op 18 december stelde op landgoed Grootstal de zenuwen behoorlijk op de proef: het masterplan Gebiedslabel Vitamine G+ stond op de shortlist en bleek in de voorafgaande dagen het op één na hoogste aantal views te hebben van alle inzendingen. Gebiedslabel Vitamine G+ (zie hier de publieksversie) staat voor groen, gezond en gezamenlijk en draagt de belofte in zich van opschaling naar 70 hectare aan de zuidrand van Nijmegen. Het is een ontwerp voor duurzame stadslandbouw in een aantrekkelijk landschap, voedselproductie dichtbij de consument, kleinschalig ondernemerschap en een bijdrage aan de maatschappelijke duurzaamheidsopgave. Kien van Hövell en haar gebiedspartners op Grootstal waren al dik tevreden met shortlist en views, maar de kurk ging van de fles toen het plan zowel door jury als publiek met een finaleplaats werd beloond en dus in de top eindigde – evenals overigens het plan van de zeer gewaardeerde samenwerkingspartner voedselbos Ketelbroek. Reden om het nieuwe jaar met vertrouwen in te gaan!

Tijdens het Festival Follow UP op 25 november, eindfestival van het Uitvoeringsprogramma Bodem en Ondergrond, is de TerrAgenda 2020-2030 gepresenteerd met het daarbij behorende Levende Actieprogramma, dat jaarlijks wordt vernieuwd. De Terragenda, een initiatief van Bewust Bodemgebruik met Rijkswaterstaat, Het Groene Brein en (W)aardewoord, is een maatschappelijke bodemagenda, opgesteld door 60 experts uit wetenschap, bedrijfsleven, overheid en maatschappelijke organisaties. Op het Festival – een online kunststukje met een kennismarkt, plenaire sessies, een serie workshops en een borrel na – keek men terug op 10 jaar samenwerken aan bodem en ondergrond, en vooruit naar nieuwe samenwerkingen. Het Soil4U landgoedmodel kreeg veel aandacht, en de workshop van Soil4U, waarin Kien van Hövell een vurig pleidooi hield voor een bodemaanpak gefocust op meervoudige waarde, werd door de aanwezigen als inspirerend ervaren. Er werd zelfs een nieuwe slogan geboren: Soil4U, good for you!

In de media: tijdschrift Landschap nr. 4, helemaal gewijd aan bodem, brengt een interview met Kien van Hövell van landgoed Grootstal waarin zij krachtig verwoordt waarom in ons landje dat minimaal drie keer zijn oppervlak nodig heeft om alle maatschappelijke opgaven te vervullen, het onontkoombaar is dat kostbare stukje grond te gebruiken op een manier die meervoudige waardeschepping mogelijk maakt. Op Grootstal voeren diverse zelfstandige ondernemingen in samenwerking hun werkzaamheden zodanig uit dat ze vele doelen tegelijk dienen. “We combineren ruimtelijke kwaliteit met economisch, ecologisch en sociaal ontwerp. Dat is de kern van het landgoedmodel: samen meer dan de som der delen.”

Landschapsarchitect Jannemarie de Jonge wordt Rijksadviseur voor de fysieke leefomgeving. Soil4U is enthousiast over deze benoeming, we werken al geruime tijd vruchtbaar samen met bureau Wing waartoe de nieuwe Rijksadviseur behoort. Zij kent niet alleen het landgoedmodel als haar broekzak, ze draagt het ook een warm hart toe. Het College van Rijksadviseurs – dat bestaat uit een Rijksbouwmeester en twee Rijksadviseurs voor de fysieke leefomgeving – adviseert het Rijk gevraagd en ongevraagd over ruimtelijke vraagstukken in de leefomgeving. De nieuwe adviseurs zijn benoemd voor vier jaar en beginnen op 1 december.

Vanaf 18-11-2020 vindt de Nationale Landgoederen Boomplantactie plaats, onder de vleugels van Soil4U, de Bosgroep en de Federatie Particulier Grondbezit. De actie vloeit voort uit het eind vorig jaar door ruim 100 landgoedeigenaren ondertekende Manifest Klimaatrobuuste Landgoederen. We roepen alle eigenaren van landgoederen en particuliere bossen op om dit jaar, samen met alle liefhebbers van het landschap in hun omgeving, bomen te planten op hun grond. We verwelkomen foto’s van verse boompjes en planters, graag vergezeld van informatie over plaats, boomsoorten en aantallen. Opsturen naar info@soil4u.nl. Kijk hier voor de eerste resultaten!

Het oktobernummer van het tijdschrift Bodem (nr. 5) brengt een boeiend artikel van vijf Soil4U medewerkers over het gebiedsproces op landgoed Vilsteren. Het bevat waardevolle lessen voor landgoedeigenaren en andere belangstellenden over bodemverbetering op landgoederen door middel van omschakeling naar een natuurinclusieve kringlooplandbouw, en over manieren om pachters hierin mee te nemen. U vindt het artikel hier.

Panorama Vechtdal. Op de meeting ‘Toekomst van het Vechtdal’ hield Berno Strootman, Rijksadviseur voor de fysieke leefomgeving, een energiek verhaal (hier op film, hier in sheets, hier een verslag van de bijeenkomst) gebaseerd op Panorama Nederland. Hij noemde vier opgaven voor de komende 20 jaar: energietransitie, woningbouw, klimaatadaptatie en kringlooplandbouw (saillant detail: geen zonneweiden op landbouwgrond en Natura 2000-gebieden!). Solidariteit is essentieel: tussen rijk en arm, jong en oud, laag en hoog Nederland en internationaal. Strootman pleit voor een vervlechting van rentmeester- en koopmanschap, en schetste zes handelingsperspectieven. Gezien het enthousiasme van de (online) aanwezigen behoort een ‘Panorama Vechtdal’ tot de mogelijkheden. De meeting vond plaats op 6 oktober 2020 en was georganiseerd door Landgoed Vilsteren samen met Plaatselijk Belang Vilsteren en gemeente Ommen.

Het Pact van Twickel – klinkt als een kinderboek, maar het is een grootscheepse renovatie van het Twentse landgoed Twickel. In 1998 begon men eraan, in 2009 sloot men het Pact, nu is het vrijwel af met de verwijdering van een rondweglus die als een kloppende zweer in het landschap lag. “Een prachtig voorbeeld van wat je met een gebiedsgerichte aanpak kunt bereiken”, zegt landschapsarchitect Berno Strootman in dagblad Tubantia van 7 oktober. Natuur, landbouw, infrastructuur, recreatie en waterbeheer: alles ging op de schop. “Denken in eeuwen, goed rentmeesterschap maar tegelijk ook koopmanschap: dat is de manier om een oud landschap te bewaren en levend te houden.”

Op Grootstal is begin 2020 de experimentele boerderij Bodemzicht uit de grond geschoten. Boer Ricardo Cano Mateo en boerin/coördinator leerplek Anne van Leeuwen combineren permacultuur met lean management uit de autoindustrie, ze hebben een directe relatie met hun afnemers en hun boerderij van de toekomst omvat een no-dig groentetuin, een bosweide met voedelbos, lease-ossen en kipmobielen, en vijvers voor waterbeheer en biodiversiteit. Nog niet alles is uiteraard gerealiseerd, maar bodem en biodiversiteit zijn er nu al zichtbaar op vooruitgegaan. Nieuwsgierig geworden? Kijk en lees!

De inwerkingtreding van de Omgevingswet, die een verregaande vereenvoudiging tot stand moet brengen in het woud van wetten en regels op het gebied van de leefomgeving, is door de coronacrisis opnieuw uitgesteld. Deze keer tot 1 januari 2022. Extra ruimte voor landgoedeigenaren en andere particuliere grondbezitters, die zich nu beter kunnen voorbereiden op de veranderingen die de Omgevingswet gaat brengen.